İş Sağlığı ve Güvenliği Kanununa Göre İşyerlerindeki Acil Durum Halleri ve İşveren Yükümlülükleri

Acil durum, işyerinin tamamında veya bir bölümünde meydana gelebilecek; yangın, patlama, tehlikeli kimyasal maddelerden kaynaklanan yayılım ve doğal afet gibi acil müdahale, mücadele, ilk yardım ya da tahliye gerektiren olayları ifade eder. 6331 sayılı İş Sağlığı ve Güvenliği Kanunu ile İşyerlerinde Acil Durumlar Hakkında Yönetmelik, bu olayların önceden belirlenmesini ve karşılığında hazırlık yapılmasını işverene ödev olarak yükler. Yükümlülük olay anındaki müdahaleyle sınırlı değildir; olay yaşanmadan önce planın, görevlendirilmiş ekiplerin, ekipmanın ve tatbikatın hazır olmasını gerektirir.

İşyerlerinde karşılaşılan acil durum halleri

Acil durumlar kaynağına göre gruplandırıldığında hem tespit hem de planlama kolaylaşır:

• Doğa kaynaklı: deprem, sel ve su baskını, heyelan, fırtına, yıldırım düşmesi, aşırı sıcak ve soğuk.
• Faaliyet kaynaklı: yangın, parlama ve patlama, kimyasal madde sızıntısı veya yayılımı, biyolojik etken bulaşı, radyasyon sızıntısı.
• Teknik arıza kaynaklı: enerji kesintisi, basınçlı kap hasarı, kaldırma ekipmanında yük düşmesi, göçük, makinede sıkışma.
• İnsan kaynaklı: ağır iş kazası, mahsur kalma, sabotaj, salgın hastalık, işyerinde şiddet olayı.

Bir olayın acil durum sayılması için büyük ölçekli olması gerekmez. Tek çalışanı etkileyen ancak müdahale edilmediğinde ağırlaşacak bir sıkışma ya da küçük hacimli bir kimyasal dökülmesi de plan kapsamına alınır. Hangi acil durumun bu işyeri için gerçekçi olduğu tahminle değil, risk değerlendirmesi çalışmasının çıktılarıyla belirlenir; kullanılan kimyasallar, üretim yöntemi, bina yapısı ve çalışan sayısı listeyi doğrudan şekillendirir.

İşverenin acil durum yükümlülükleri

Kanun ve İşyerlerinde Acil Durumlar Hakkında Yönetmelik, işverene birbirini tamamlayan yükümlülükler yükler:

• Acil durumları önceden belirlemek, olumsuz etkilerini önleyecek tedbirleri almak, gerekli ölçüm ve değerlendirmeleri yaptırmak.
• Önleme, koruma, tahliye, yangınla mücadele ve ilk yardım konularında çalışanlar arasından görevlendirme yapmak; bu kişilere araç gereç sağlamak ve eğitim aldırmak.
• Acil durum planını hazırlatmak, işyerinde bulundurmak ve tahliye krokilerini görünür yerlere asmak.
• İlk yardım, acil tıbbi müdahale, kurtarma ve yangınla mücadele için işyeri dışındaki kuruluşlarla irtibatı önceden kurmak.
• Çalışanları karşı karşıya oldukları acil durumlar, alınan tedbirler ve görevlendirilen kişiler hakkında bilgilendirmek.
• Tatbikatları düzenli aralıklarla yapmak, sonucunu raporlamak ve tespit edilen aksaklıkları gidermek.

Görevlendirilecek destek elemanı sayısı, işyerinin tehlike sınıfı ve çalışan sayısıyla birlikte artar. Bu kişilerin eğitimi de zorunludur: söndürme ekibinde görevlendirilenler için yangın eğitimi, ilk yardımla görevlendirilenler için sertifikalı ilk yardım eğitimi aranır. Ziyaretçiler, stajyerler ve alt işveren çalışanları da işyerinde bulundukları sürece planın kapsamındadır.

Acil durum planı ve güncelliği

Acil durum planı; tehlikelerin belirlenmesinden görev dağılımına, tahliye yollarından toplanma yerine kadar tüm süreci yazılı hale getirir. Plan tehlike sınıfına göre belirlenen aralıklarla yenilenir, ancak bu süre dolmadan da güncellenmesi gereken haller vardır. Yeni bir bina bölümünün açılması, üretim hattının değişmesi, tehlikeli madde stoğunun artması veya yaşanan bir olayın planın eksik yönünü göstermesi güncellemeyi zorunlu kılar. Özel politika gerektiren gruplar planın ayrı bir başlığıdır; engelli çalışanların, gebe veya emziren kadınların ve genç çalışanların tahliyesi için ayrıca düzenleme yapılır, gerekiyorsa refakatçi görevlendirilir. Planın hazırlanma yöntemi ve içeriği acil eylem planı sayfamızda ayrıntılı olarak anlatılmaktadır.

Çalışanın hakları ve sorumlulukları

Ciddi ve yakın tehlike ile karşılaşan çalışan, işverene veya iş sağlığı ve güvenliği kuruluna başvurarak durumun tespit edilmesini ve gerekli tedbirlerin alınmasını isteyebilir. Talebe rağmen tedbir alınmazsa çalışmaktan kaçınma hakkı doğar; ciddi ve yakın tehlike önlenemiyorsa çalışan işi bırakarak belirlenen güvenli yere gidebilir ve bu nedenle hakları kısıtlanamaz. Buna karşılık çalışan da tatbikatlara katılmak, bildirilen toplanma yerine gitmek ve tehlike ortadan kalkmadan çalışma alanına dönmemekle yükümlüdür. Yükümlülüklerini yerine getirmeyen işveren hakkında idari para cezası uygulanır.